Novootkriveni molekul ATDR pomaže obnovi mijelina i nervne funkcije u multiploj sklerozi — šta stvarno kaže studija iz jaka (Neuron, 2026)

7. jul 2026.

Naučnici iz Šangaja su, proučavajući gensku mutaciju kod jaka i drugih životinja na velikim visinama, otkrili do sada nepoznati mehanizam popravke mijelina. Mutacija u genu Retsat (Q247R) čini enzim aktivnijim i podstiče neurone da proizvedu više signalnog molekula ATDR/ATDRA (derivat vitamina A), koji preko RXR-γ receptora ubrzava sazrevanje oligodendrocita i remijelinizaciju. Objavljeno u Neuron 2026. Pregled dokaza, granica mišjeg modela i šta to znači za pacijente sa MS-om.

Odakle dolazi ova vest

U aprilu 2026. tim naučnika iz Songjiang bolnice Šangajskog Jiao Tong Univerziteta objavio je u časopisu *Neuron* (Cell Press) studiju sa naslovom „A gain-of-function Retsat variant from high-altitude adaptation promotes myelination via a neuronal dihydroretinoic acid-RXR-γ pathway" ([Zhang L et al., Neuron 2026](https://www.cell.com/neuron/fulltext/S0896-6273(26)00013-9)). Studija je proizvela dosta medijske pažnje — od naslova tipa „Novootkriveni molekul obnavlja mijelin i vraća nervnu funkciju u MS-u" do posta dr Parte Nandija na Facebook-u. Ovaj članak pokušava da razdvoji stvarno otkriće od naslova, tako da pacijenti sa MS-om razumeju šta je zaista pokazano, a šta tek treba dokazati.

Zašto je remijelinizacija „sveti gral" MS istraživanja

Svi trenutno odobreni DMT-ovi za MS ([Ocrevus](/blog/ocrevus-okrelizumab-kompletan-vodic-multipla-skleroza-srbija), [Kesimpta](/blog/kesimpta-ofatumumab-kompletan-vodic-multipla-skleroza-srbija), [Tysabri](/blog/tysabri-natalizumab-kompletan-vodic-multipla-skleroza-srbija), [Mavenclad](/blog/mavenclad-kladribin-kompletan-vodic-multipla-skleroza-srbija), [Tecfidera](/blog/tecfidera-dimetil-fumarat-kompletan-vodic-multipla-skleroza-srbija), [Copaxone](/blog/copaxone-glatiramer-acetat-kompletan-vodic-multipla-skleroza-srbija) i drugi) rade jednu stvar odlično: smanjuju upalu i time zaustavljaju nova oštećenja mijelina. Ali nijedan od njih ne popravlja mijelin koji je već izgubljen — ne obnavlja izolacioni omotač oko nervnih vlakana, ne vraća izgubljenu funkciju. Zato ostaje trajno nagomilavanje invaliditeta kod mnogih pacijenata i zato nauka svih laboratorija sveta juri za istom idejom: kako pokrenuti remijelinizaciju.

Šta su naučnici zapravo uradili

Tim je krenuo od jednostavnog zapažanja: jaki, tibetske antilope i drugi sisari koji žive na velikim nadmorskim visinama (3.000–5.000 m) žive u okruženju sa 40–60% manje kiseonika nego na nivou mora. Kod ljudi i „nizinskih" životinja, hronično niska koncentracija kiseonika oštećuje proizvodnju i popravku mijelina. Kako onda ove životinje ne razviju neurološke probleme?

Ranije genomske studije su ukazale na jednu specifičnu mutaciju u genu *Retsat* (retinol saturaza) — Q247R koja je česta kod visokoplaninskih životinja, a retka na nizinama. Naučnici su:

1. Genetski inženjeringom napravili miševe koji nose *Retsat* Q247R mutaciju.

2. Odgajali su ih u niskom kiseoniku (simulacija visoke nadmorske visine).

3. Poredili razvoj mijelina i sposobnost popravke sa običnim miševima.

4. Namerno oštetili mijelin hemijskim demijelinizatorima (kuprison model) i posmatrali brzinu oporavka.

Šta su pronašli

Bolja mijelinizacija tokom razvoja

Obični miševi u niskom kiseoniku proizvode manje mijelina i razvijaju tešku demijelinizaciju. Miševi sa Q247R mutacijom proizvode normalnu količinu mijelina čak i pod hipoksijom — mutacija je „štitila" njihov centralni nervni sistem.

Brža remijelinizacija kod odraslih

Kada su odrasli miševi tretirani kuprisonom (koji uništava mijelin), životinje sa Q247R su se oporavljale znatno brže i potpunije od kontrolnih životinja. Uporedo, videlo se više sazrelih oligodendrocita — ćelija koje prave mijelin.

Otkriveni novi signalni put — ATDR/ATDRA i RXR-γ

Ključni deo studije nije bila mutacija sama po sebi, nego šta ta mutacija radi:

Enzim Retsat pomaže u pretvaranju vitamina A u signalne molekule. Q247R varijanta ga čini aktivnijim u nervnim ćelijama. Nervne ćelije zato proizvode više molekula ATDR (all-trans dihidroretinoat), koji se u telu pretvara u ATDRA (all-trans dihidroretinoinsku kiselinu). ATDRA se vezuje za RXR-γ receptor na oligodendrocitima i ubrzava njihovo sazrevanje — i tako podstiče obnavljanje mijelina. Kritični test: davanje samog ATDR-a (bez ikakve mutacije) običnim miševima poboljšalo je remijelinizaciju nakon oštećenja.

To je otkriće koje ima terapijsku vrednost: ATDR je molekul koji svi već imamo u telu, pa bi lek koji imitira ovaj signalni put mogao da poteče iz nečeg endogenog, sa manje toksičnosti od potpuno novog sintetičkog leka.

Šta je „novootkriveni molekul"

U medijskim naslovima „molekul koji obnavlja mijelin" odnosi se na ATDR / ATDRA — derivate vitamina A koje mozak već pravi u malim količinama, ali kojih evidentno nema dovoljno kod ljudi sa MS-om. Ideja nije da se pacijentima da vitamin A (koji je toksičan u velikim dozama), nego da se specifičan derivat ATDR ili budući analog testira kao lek za remijelinizaciju.

Šta ovo NIJE — realne granice

Ovaj deo je najvažniji, jer se u socijalnim mrežama vest širi kao „lek za MS":

- Ovo je studija na miševima, ne na ljudima. Ni jedan pacijent nije lečen ATDR-om.

- Model demijelinizacije (kuprison) nije autoimuna MS — nema T i B ćelija koje napadaju mijelin. Model pokazuje da mijelin *može da se popravi*, ali ne pokazuje da će ATDR raditi u prisustvu MS upale.

- Ne postoje klinička ispitivanja faze 1 kod ljudi sa MS-om. Put od miša do lekova ide obično 8–15 godina i propadne u 90% slučajeva.

- Vitamin A i njegovi derivati su teratogeni (uzrokuju malformacije ploda). Bilo koji ATDR-lek za ljude morao bi da reši ovaj problem.

- Studija ne pokazuje da ATDR vraća već izgubljenu funkciju — samo da ubrzava oporavak mijelina kod svežih lezija.

Kako se ova studija uklapa u širu sliku 2025–2026

Ovo nije usamljena vest. U poslednjih 12 meseci pojavilo se nekoliko konvergentnih otkrića koja pokazuju da je remijelinizacija stvarno dostižna, ne samo teorijska:

- K102 i K110 — dva mala molekula iz Univerziteta Kalifornija Davis (oktobar 2025) koji su u miševima pokazali obnavljanje mijelina ([ScienceDaily](https://www.sciencedaily.com/releases/2025/10/251011102259.htm)).

- D6PV (ApoC2 mimetik) — belgijska studija iz januara 2026. koja pokazuje ubrzanje oksidativne fosforilacije u oligodendrocitima ([bioRxiv 2026](https://doi.org/10.64898/2026.01.22.701034)).

- Šećer u mozgu kao signal za rast mijelina — nova studija iz maja 2026 ([MSNT](https://multiplesclerosisnewstoday.com/news-posts/2026/05/04/brain-sugar-levels-act-signal-myelin-growth-study-finds/)).

- Dve strategije lekova iz Helsinkija koje pojačavaju popravku mijelina i smanjuju neuroinflamaciju u MS modelima (maj 2026).

- Klinički: [tolebrutinib](/blog/najnoviji-odobreni-lekovi-multipla-skleroza-2026-tolebrutinib-cenrifki) (BTK inhibitor) je 2025. postao prvi lek koji je pokazao efekat na sekundarno progresivni MS bez relapsa — dokaz da su lekovi koji cilju CNS-utrinu upalu izvodljivi.

Zajedno, ovi rezultati pomeraju polje sa „ovo je teorijski moguće" na „imamo više paralelnih strategija koje idu u kliničke faze".

Šta to znači za pacijente sa MS-om danas (2026)

- Ne postoji trenutno dostupan lek za obnavljanje mijelina. Bilo ko ko vam nudi ATDR, „terapiju vitaminom A" ili „high-altitude terapiju" — vara vas.

- Nastavite sa svojim DMT-om. Sprečavanje novih relapsa i lezija je *upravo* ono što ostavlja mozgu prostor da se popravi. Ova studija pojačava argument za rano i efikasno DMT lečenje.

- Pratite kliničke studije. Prva ispitivanja koja stvarno mere remijelinizaciju u MS-u su u toku (opikamap, klemastin, metformin, sada verovatno i ATDR-analozi). Više o [aktivnim kliničkim ispitivanjima](/klinicka-ispitivanja).

- Životni stil koji podržava mijelin i dalje ima najviše dokaza — vitamin D u dovoljnim dozama, izbegavanje pušenja, redovna aerobna vežba (podstiče BDNF i preživljavanje oligodendrocita), kvalitetan san (glimfatički sistem).

Šta bi trebalo da se dogodi sledeće

1. Toksikološka ispitivanja ATDR-a na malim glodavcima i primatima (12–24 meseca).

2. Faza 1 studije bezbednosti kod zdravih volontera — dozne granice, farmakokinetika (2–3 godine).

3. Faza 2a proof-of-concept kod pacijenata sa MS-om, sa MR mjerenjima remijelinizacije (MTR, MWF sekvence) kao primarnim ishodima (2–3 godine).

4. Faza 3 velike randomizovane studije protiv placeba, sa kliničkim ishodima (EDSS, brzina hoda, vizuelne evoked potencijala) — 3–5 godina.

Ako sve prođe glatko (retko), prva ATDR-bazirana terapija za MS bi mogla biti dostupna oko 2033–2036. godine. To zvuči daleko, ali za pacijente koji imaju 20-30 godina to je apsolutno relevantan vremenski okvir.

Ono što je objavljeno u aprilu 2026. u časopisu *Neuron* je stvarno naučno otkriće — do sada nepoznat signalni put (Retsat → ATDR → ATDRA → RXR-γ → sazrevanje oligodendrocita) koji priroda već koristi kod životinja na velikim visinama. Otkriće je dobra vest za dugoročne perspektive lečenja MS-a jer pokazuje da mozak može da popravi mijelin ako mu se pruži pravi signal. Ali to nije lek, još ne postoji za ljude, i ne menja preporuke za trenutno lečenje. Najbolje što pacijent sa MS-om može da uradi 2026. je da kontroliše upalu odgovarajućim DMT-om, negovati faktore stila života koji čuvaju mijelin, i da bude u kontaktu sa MS centrom koji prati ove kliničke studije. Nauka jasno napreduje; strpljenje i realnost su naši saveznici.

Izvori

Zhang L et al. A gain-of-function Retsat variant from high-altitude adaptation promotes myelination via a neuronal dihydroretinoic acid-RXR-γ pathway. Neuron 2026: https://www.cell.com/neuron/fulltext/S0896-6273(26)00013-9. Cell Press news release (April 15, 2026): https://www.sciencedaily.com/releases/2026/04/260415043630.htm. Wexler M. Scientists studying yak genetics discover myelin repair mechanism. Multiple Sclerosis News Today, April 23, 2026: https://multiplesclerosisnewstoday.com/news-posts/2026/04/23/scientists-studying-yak-genetics-discover-myelin-repair-mechanism/. Mackenzie RJ. A Genetic Mutation Found in Yaks Boosts Myelin Repair. The Scientist, 2026: https://www.the-scientist.com/a-genetic-mutation-found-in-yaks-boosts-myelin-repair-74204. Science News: Yaks may hint at a way to treat brain diseases like MS: https://www.sciencenews.org/article/yaks-brain-diseases-ms-genetic-mutation. K102/K110 remyelination compounds (UC Davis, October 2025): https://www.sciencedaily.com/releases/2025/10/251011102259.htm. Ovaj članak je edukativnog karaktera, ne predstavlja medicinski savet i ne sme biti osnov za promenu terapije bez konsultacije sa neurologom MS centra.